Hazinedarbaşının imzasının uzun kuyruğu

0
13
Türkiye’nin hazinesini yıllarca yöneten Tevfik Altınok, “Hazinedarbaşı” adlı kitabında kamu yönetiminden özel sektöre uzanan deneyimlerini anlatıyor. Bir imzanın kuyruğuyla başlayan sohbet; 70 sentlik bir ödeme sorunundan yüz yıllık demiryolu taahhütlerine, ekonomik krizlerden devlet hafızasına uzanıyor.

Tevfik Altınok, kitabını imzalarken kalemi kâğıttan kaldırmıyor. Önce adını yazıyor. Sonra imzanın kuyruğunu, sayfanın kenarına kadar uzun bir çizgiyle çekiyor.

“Neden bu kadar uzun?”

Gülümsüyor:

“Ben sinirlendiğim zaman o kuyruğu uzun atarım.”

Ardından hikâyenin devamı geliyor. Yıllar önce bir dostu imzasına bakmış, “Sen hazinenin başında olduğun için uzatıyorsun” demiş. Altınok’a anlatılan rivayete göre, Osmanlı’da defterdarlar çoğalınca başlarına bir hazinedarbaşı getirilirmiş. O da kendini ötekilerden ayırmak için imzasının kuyruğunu uzun tutarmış.

Tevik altinokKitabın adı da bu unvan: Hazinedarbaşı.

Türkiye’nin kasasını yıllarca yönetmiş Tevfik Altınok’un hatıraları, 7 Ekim’de Remzi Kitabevi’nden çıktı. Ben de kendisini evinde ziyaret ederek kitabı, hazineyi ve anıları üzerine ayrıntılı bir sohbet gerçekleştirdim.

1943’te Urfa’da, bir subay evinde başlayan hayat… On bir yılda on okul değiştirilen bir çocukluk, Mülkiye, Maliye Müfettişliği, Hazine’nin en üst kademesi… Ardından Koç Topluluğu’nun finans yönetimi, 2000–2001 krizinde Fon’a devredilen bankaların ortak yönetim kurulu başkanlığı ve on iki yıllık YÖK üyeliği.

Bir bakıma bu unvanı iki kez taşımış bir isim. Önce devletin, sonra ülkenin en büyük özel sektör gruplarından birinin hazinesini yönetmiş.

Hazine’de birlikte çalıştığı Mahfi Eğilmez, kitabın arka kapağında, eserin yönetim tarihimizin çok önemli bir kesitini çarpıcı biçimde ortaya koyduğunu yazıyor. Ekim ayı kitap seçkisinde de Hazinedarbaşı’na ilk sırada yer veriyor.

Geçmişi anlatan bir kitabın bugünün tartışmalarına bu kadar kolay bağlanması tesadüf değil.

Seksenli yaşlarındaki Tevfik Bey’in hafızası bir kasa gibi. Anahtarı çevirdikçe içinden tarih çıkıyor.

Tevik altinokHAZİNE ASLINDA BİR KİLERDİR

Ziyaretimde dışarıda pastırma yazının son sıcakları vardı. Bir gün önce hava serinlemiş, o gün yeniden ısınmıştı.

Eskiden bu günlerde pastırma kurutulur, kiler kışa hazırlanırdı. Anadolu evinin hazinesi kilerdi: bulgur, tarhana, pekmez, kavurma… Bolluğun son günlerinde kıtlığı düşünmek.

Hazine dediğimiz şey de özünde budur.

Kelimenin kökü bile bunu söylüyor. Arapçadaki “hazn” kökü saklamak, biriktirmek anlamına geliyor. Hazine de biriktirilenin durduğu yer.

Altınok’un yarım kalmış bir kitabı daha var. Adı sade: Hazine. Yaklaşık 190 sayfası yazılmış, gerisi bekliyor. O kitapta hikâyeyi firavunlara kadar götürüyor. Umarım onun da analizini yazmak bana nasip olur.

Firavunların da hazinedarları varmış. Kutsal metinlerin en bilinen hazinedarlarından biri ise Hz. Yusuf. Onun hikâyesi, aynı zamanda bir ambar hikâyesidir. Yedi bolluk yılında buğdayı biriktirir, yedi kıtlık yılında halkı doyurur. Kur’an’da, ülkenin hazinelerinin başına geçmek isterken kendini iki özellikle tanıtır: iyi koruyan ve iyi bilen.

Sonra Beytülmal geliyor. Gelirlerin toplandığı, kamunun malı sayılan kasa… Altınok, savaş ganimetlerinin bile kamu malı sayıldığını hatırlatıyor.

Ve Osmanlı… Altınok’un anlattığına göre, 1453’ten sonra Fatih Sultan Mehmet’in hazinesi için üç mühür hazırlanmış. Biri padişahta, biri sadrazamda, biri defterdarda. Kapı, üç mühür bir araya gelmeden açılmazmış.

“Mühür kimdeyse Süleyman odur” sözünü hepimiz biliriz. Bu anlatıda ise kasanın güvencesi, mührün tek elde bulunmamasıdır.

Hazinedarbaşının görevi de yalnızca saklamak değildir. “Serhâzin” olarak da anılan bu görevli, defterdara karşı sorumludur. Hazineden çıkan harcamalar, dağıtılan hediyeler onun elinden geçer. Kasanın başındaki kişi hem hesap verir hem dağıtır.

Mutfakla hazinenin akrabalığı sarayda da karşımıza çıkar. Topkapı Sarayı’nın Enderun teşkilatında Hazine Odası ile Kiler Odası bulunur. Biri kıymetli varlıkları, öteki erzakı korur.

Altınok, bugünün diliyle mali işleri üç başlıkta tarif ediyor: gelir, gider ve varlık.

Gelirle gider eşitse denge vardır. Fazla varsa biriktirirsiniz. Cumhuriyet’in ilk yıllarında devletin yatırımcı olması ve İktisadi Devlet Teşekküllerinin doğuşu da bu çerçevede değerlendirilebilir. Açık varsa finansman sorunu ortaya çıkar; borçlanma ve para basma seçenekleri gündeme gelir.

Hazine, bunları birbirine bağlayan düğümdür. Borcun nasıl ödeneceğini, nakdin nasıl çevrileceğini düşünen yer.

Hz. Yusuf’tan Altınok’a uzanan temel ilke aynı: Bollukta biriktir, darlıkta yönet.

Tevik altinokBİR DEVLETİN İTİBARINI SINAYAN 70 SENT

Mahfi Eğilmez, kitabın yanıt verdiği soruların başına şunu koyuyor: Türkiye, 70 sente nasıl muhtaç oldu?

O yılların “70 sente muhtacız” sözünü hepimiz yoksulluğun simgesi olarak hatırlarız. Altınok’un anlattığı olay ise bu ifadenin arkasındaki ödeme ayrıntısına işaret ediyor.

Yurt dışına bir ödeme yapılacaktır. Çek, küsuratıyla birlikte yazılır. Ancak hesapta o 70 sent eksiktir ve çek ödenmez.

Altınok’un anlatımında mesele, ödeme hesabında eksik kalan 70 senttir.

Bir devletin itibarı bazen milyarlarla değil, bir çekin küsuratıyla sınanır.

Tevik altinok
RAMAZAN GÜNÜ GELEN KREDİ

1980 yılı… Ödenmesi gereken 550 milyon mark vardır, kasada karşılığı yoktur. Merkez Bankası’ndan bir yönetici, Altınok’a gelir:

“Üstat, oranın maliye müsteşarını tanıyor musun?”

“Ora”, Suudi Arabistan’dır. Altınok, İslam Kalkınma Bankası’nda Türkiye’yi temsil ettiği yıllarda söz konusu bürokratla dost olmuştur.

Mevsim ramazandır. Herkes izindedir. Telefonu açan bürokrat, makamında neredeyse tek başına kalmıştır. Dinler ve şöyle der:

“Sen merak etme, İslam Kalkınma Bankası’ndan halledelim.”

Yayınevinin bülteni, bu olayı “bir gecede bulunan Suudi kredisi” diye anıyor.

Devletlerin mali ilişkilerinde anlaşmalar kadar, yıllar içinde kurulan güvenin ve kişisel temasların da rol oynadığını gösteren bir hatıra bu.

BAKANIN İLK ÖĞÜDÜ: “BANA GÜVENME”

1977’de Hazine Genel Müdürü olarak atanan Altınok’u, dönemin Maliye Bakanı Cihat Bilgehan odasına çağırır. Önce tebrik eder. Biraz sonra dönüp tek cümle kurar:

“Bana güvenme.”

Göreve başladığı gün, kendisini atayan bakandan duyduğu söz budur.

Tavsiyenin devamı da gelir: Siyasetçilere güvenme. Gazetecilere de güvenme.

Üçüncü bir “güvenme” daha vardı. Onu masada bıraktık.

İşin ilginç yanı, Altınok’un bu öğüdü bir gazeteciye anlatması. Medyadan uzak durmasının nedenini de o gün aldığı nasihate bağlıyor. Ancak sohbet boyunca çayları tazeletmeyi, şekerliği uzatmayı ihmal etmiyor.

Güvenmemek başka şeydir, kapıyı kapatmak başka.

DEMİREL’İN DAVETİ, ÖZAL’IN GENİŞ MASASI

Yetmişli yılların ortalarında Süleyman Demirel, Altınok’u ısrarla partiye çağırır. O ise her seferinde aynı yanıtı verir:

“Ben bürokratım. Benim kafam partiye yatmaz. Ben yalan söyleyemem.”

Buna rağmen en rahat çalıştığı siyasetçinin yine Demirel olduğunu anlatıyor. Çünkü Demirel, kendisine güvenirmiş.

Turgut Özal’a duyduğu hayranlığın nedeni ise başka. Özal, karar vermeden önce mümkün olduğunca geniş bir ekipten bilgi alırmış. Etrafındaki Merkez Bankası, Hazine ve Planlama kadrolarının en genç ismi de Altınok’muş.

Bu hatıralarda öne çıkan ortak mesele, bürokratın siyasetle kurduğu ilişkinin sınırı: Görüşünü açıkça söylemek, uzmanlığını korumak ve kararın sorumluluğunu bilmek.

VEHBİ KOÇ’U BANKACILIĞA İKNA EDEN DÖRT YIL

Özel sektörün kulisi de devletinkinden aşağı kalmıyor.

Altınok’un aktardığına göre Vehbi Koç, hayatta beceremediği tek işin bankacılık olduğunu söylermiş. Garanti Bankası’ndaki eski deneyimi içinde kalmış.

Altınok, onu yeniden bankacılığa ikna etmek için dört yıl uğraşır. Koç, sonunda kabul eder. Ancak bir şartı vardır: Bu işi bilen yabancı bir ortak bulunacaktır.

Bunun üzerine Altınok, uluslararası bankaların kapısını çalar. Citibank’tan, Morgan’dan beklediği sonucu alamaz. Aldığı yanıtların ortak noktası, Türkiye’ye yatırım yapmayı düşünmemeleridir.

Sonunda American Express ile yol bulunur. 1986’da Koç, American Express’in İstanbul’daki bankasına ortak olur ve Koç-Amerikan Bankası doğar. Bankanın adı 1993’te Koçbank olur.

Koç, bir gün sorar:

“Bunu nasıl yapıyorsunuz?”

Altınok’un cevabı kısadır:

“Bunun yol ve yöntemleri var. Bu da bir bilim.”

YÜZ YILLIK VAGON TAAHHÜDÜ

Sohbetin beni en çok etkileyen bölümlerinden biri, yataklı vagonlarla ilgili anlatı oldu.

1883’te Paris’ten İstanbul’a ilk Şark Ekspresi yola çıkar. Yataklı vagonlar, Vagon-Li şirketinindir.

Altınok’un anlattığına göre, aynı yıl yapılan bir anlaşmayla şirket, yüz yıl boyunca seferlerin arkasına istediği kadar yataklı vagon ekleme hakkı elde eder. Fiyatı kendisi belirler. Vagonlar yüzde 90 doluymuş gibi hesaplanan bedeli de Hazine üstlenir.

Cumhuriyet, Osmanlı’nın taahhütlerini devralır. Altınok’un aktarımına göre vagonlar çoğu zaman boş gitse de bedelleri ödenmeye devam eder.

1983’te süre dolar. Hazine’nin başında Tevfik Altınok vardır. Şirket, anlaşmayı uzatmak ister.

Altınok, önce ekibinden konuyu araştırmasını ister: Bu işten kimin, ne menfaati vardır?

Ardından kararını verir. Yüz yıl bitmiştir; uygulama sona erecektir.

Bir imparatorluk döneminde atılan imzanın yükümlülüğü, yüz yıl sonra bir Cumhuriyet bürokratının masasında kapanır.

Bu anlatı, kullanım gerçekleşmese de ödeme yükümlülüğü doğuran garantiler bakımından bugünün köprü ve otoyol tartışmalarını hatırlatıyor. Farklı dönemlerin sözleşmeleri arasında doğrudan eşitlik kurmadan da aynı soruyu sormak mümkün: Bugün verilen bir taahhüt, gelecek kuşakların bütçesine nasıl yansır?

KRİZLERİN PERDE ARKASI

Kitapta, o gün sohbet masasına gelmeyen hikâyeler de var.

Bankerler krizi ve Banker Kastelli’nin kaçışı, IMF limitlerini aşmamak için yürütülen nakit operasyonları, 1992’de SPK yönetimini korumak amacıyla Tansu Çiller’e karşı aylarca sürdürülen direnç…

Altınok, bu olayların bir bölümünü ilk kez kitabında anlatıyor.

Böylece Hazinedarbaşı, kişisel bir hayat hikâyesinin yanında, ekonomik kararların hangi koşullarda alındığını gösteren bir tanıklığa dönüşüyor.

PEKİN’DE BİR HIŞIRTI

İslam Kalkınma Bankası’nda görev yaptığı yıllarda Altınok, bir gece Suudi Arabistan’da, çölün ortasında bir çadırda kalır.

Bir hışırtıyla uyanır. Yılan olduğunu düşünür. Baktığında, iri bir kertenkelenin çadırın bezini tırmaladığını görür.

Yıllar sonra Pekin’dedir. Seksenli yıllarda şehre yaptığı ilk ziyaret… Şehrin en iyi otellerinden birinde, en üst katta kalır. Klima yoktur. Pencereyi açık bırakır.

Sabaha karşı, güneş doğmadan yine bir hışırtı duyar.

Aklına çöldeki çadır gelir. Kıpırdamadan dinler. Ses kesilmez.

Kalkıp pencereye gider. Bir yönden diğerine binlerce bisikletli akmaktadır.

Tek bir otomobil görünmez.

Sorduğunda aldığı cevap şudur:

“Biz daha otomobile geçmedik.”

Bu hatıra, Çin’in sonraki yıllarda geçirdiği büyük dönüşümü düşünmek için çarpıcı bir başlangıç.

Altmışlı yıllarda Devlet Planlama Teşkilatı kurulduğunda Ankara’da bir tartışma vardı: “Plan mı, pilav mı?”

Yarının hedefleri mi, bugünün tenceresi mi?

Pekin’deki bisiklet nehri, o eski soruyu yeniden akla getiriyor. Kalkınmanın, bugünden yarına sonuç veren bir karar olmadığını hatırlatıyor.

EKONOMİK SORUNLAR BİR GÜNDE BİRİKMİYOR

Altınok, aynı düşünceyi kendi diliyle anlatıyor: Para, finans ve ekonomiyle ilgili meseleler günlük ya da saatlik meseleler değildir. Uzun vadede birikir. Sonra bir gün patlar. O noktada “Yarın şunu yapalım” demek yeterli olmaz.

Borç da böyle birikir.

Altınok, biri Bülent Ecevit, diğeri Süleyman Demirel döneminde olmak üzere bunu iki kez yaşadığını anlatıyor. Türkiye, “Bu borç devletin değil, özel sektörün” der. Alacaklının cevabı ise tek cümledir:

“Ben Türkiye’ye borç verdim.”

Borç, kimin imzasıyla alınırsa alınsın, sonunda ülkenin ekonomik itibarını ilgilendirir.

Kitabın son bölümünün adı da bu deneyimlerle uyumlu: Gençlere Tavsiyeler.

Kamu maliyesinde disiplin, bürokratta etik ve siyasetle mesafe…

Altınok’un anlattıkları, sabrın ve sürekliliğin ekonomik yönetimdeki değerini gösteriyor. Bisikletten otomobile uzanan yol, bir gecede alınan kararla açıklanamaz. Yıllar boyunca sürdürülen bir irade gerekir.

KURUMLARIN ADI DEĞİŞİR, HAFIZASI KALIR

Kitabın girişinde, kurumların isim değişikliklerini gösteren küçük bir tablo var.

Maliye Bakanlığı Hazine Genel Müdürlüğü, 1983’te Başbakanlığa bağlı Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı oluyor. 1994’te Hazine Müsteşarlığı, 2018’de ise yeniden bakanlık çatısı altında Hazine ve Maliye Bakanlığı…

Devlet Planlama Teşkilatı’ndan Strateji ve Bütçe Başkanlığına uzanan kurumsal dönüşüm de bu hafızanın başka bir parçası.

Bir hayatın hikâyesi, kurumların soy ağacıyla açılıyor.

Altınok’un, 1977’de bakanından duyduğu “Bana güvenme” öğüdünü bu çerçevede daha iyi anlıyorum. Bürokratın sadakati kişiye değil, görevinin gerektirdiği doğru karara ve kamu yararına olmalı.

Kitabın adı bu yüzden bana bir unvandan çok bir hatırlatma gibi geliyor.

İYİ KORUYAN VE İYİ BİLEN

Kalkarken son soruyu soruyoruz:

“Dünya nereye gidiyor?”

Gülümsüyor ve yaşını hatırlatıyor.

Sohbetin tadı damağımızda kalıyor. Pastırma yazının son çayı gibi…

Kurumlar yalnızca binalarla değil, hafızayla ayakta durur. Bir memleket, kasasını kaybetmeden önce kasanın anahtarını kimin taşıdığını unutabilir. Küçük bir hesap ihmali, zamanla büyük bir mali sorunun habercisine dönüşebilir.

Son sorumuzun cevabı da aslında masadadır.

Hz. Yusuf’un iki özelliğini hatırlayalım: İyi koruyan ve iyi bilen.

Altınok’un anlattığı hayat, bu iki sorumluluğun arasında geçmiş. Hesapta eksik kalan 70 senti bilmek… Yüz yıllık vagon taahhüdüne gerektiğinde son verebilmek… Siyasete davet edildiğinde kendi mesleki sınırını korumak…

Fatih’in üç mührüne ilişkin anlatı da aynı düşünceyi çağrıştırıyor. Kasanın kapısı tek elle açılmıyor. Özal’ın farklı uzmanları bir araya getiren geniş masası da ortak aklın önemini hatırlatıyor.

Devlet aklı dediğimiz şey, tek bir kişinin parlaklığından ibaret değil. Bilginin paylaşılması, kararların denetlenmesi ve sorumluluğun taşınmasıyla oluşuyor.

Eve dönünce kitabı yeniden açtım. İmzanın kuyruğu sayfanın kenarına kadar uzanıyordu.

Belki de o çizgi bir öfke değildi.

Bir hafızanın dünden bugüne, bugünden yarına uzanan kuyruğuydu.

Kaynak: Hazinedarbaşının imzasının uzun kuyruğu – Fikri Türkel

Önceki İçerikFon-Basın ve Devlet
Sonraki İçerikTurizme adanmış bir ömür, yeni bir hayata açılan kapı…
Fikri Türkel
Bulgaristan doğumlu olan Fikri Türkel, ortaokul ve liseyi İzmir’de okudu. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden mezun oldu. 1987 yılında Avukatlık Stajını tamamladı. 1987 ila 2010 yılları arasında farklı mecralarda gazetecilik, tv yapımcılığı, yöneticilik ve yazarlık yaptı. Aynı süre içinde dönemsel olarak, şirket yöneticiliği, basın ve iletişim danışmanlığı yaptı. 2010 / 2011 - Türkiye Perakendeciler Federasyonu Koordinatörlüğünü yürüttü. 2012 /2014 - Tv Net'te program sunuculuğu ve yapımcılığı ile Yeni Şafak'ta köşe yazarlığı yaptı. 2015 / 2016 - Comart İletişim bünyesinde gıda şirketlerine ve gıda derneklerine iletişim danışmanlığını yürüttü. Bu dönemde eş zamanlı olarak farklı internet portallarında gıda, bilişim ve ekonomi yazıları yazmaya devam etti. shiftdelete.net portalı ile Techinside Dergisinde teknoloji yazıları yayınladı. Bu görevlerinin yanı sıra kuruluşundan bu yana Gıda Hattı Dergisi yazarlığını sürdürmektedir. 2021 yılından itibaren de Sentez Medya Yayın Danışmanlığı, Brand Map Editörü ve yazarlığını sürdürmektedir. Ekonomi Gazetecileri Derneği ve Bilişim Medyası Derneği üyesi olan Fikri Türkel’in “Başarılı İnsanların Karar Anı”, “Değer Katanlar” adıyla yayınlanmış iki kitabı bulunuyor. Orta seviyede Bulgarca ve İngilizce biliyor. Evli ve 4 çocuk babasıdır.

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giren
Lütfen adınızı yazın