Kovanın içinde, bizim hiç görmediğimiz iki ürün var: Arının mayalayıp kışa sakladığı “ekmek” ve erkek arı larvasından elde edilen “süt”. Prof. Dr. Sibel Silici‘nin anlattıkları, Türk arıcılığının bir sonraki hikâyesinin kavanozda değil, petek gözünün dibinde yazılacağını söylüyor.
Kooperatif Balı Binboğa’nın yeni logo tanıtım toplantısında Sibel Hanımın sunumunda benim için sürpriz olan şu cümleye rastladım:
“Sadece perga yiyerek yaşamınızı sürdürebilirsiniz.”
Kürsüde bir şifacı yoktu. Bir pazarlamacı da yoktu. Bir bilim insanı vardı.
Erciyes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarımsal Biyoteknoloji Bölümü‘nden Prof. Dr. Sibel Silici konuşuyordu. Sağlık Bakanlığı GETAT Komisyonu üyesi. 2005’te propolis çalışmalarıyla TÜBA’nın genç bilim insanı ödülünü almış. 2021’den bu yana her yıl dünyanın en etkili bilim insanları listelerinde.
Üstelik aynı konuşmanın birkaç dakika öncesinde, arı ürünleri için “mucize” kelimesini kesin bir dille reddetmişti. “Sihirli değnek değiller” demişti. “Tedaviye destek olurlar ama asla tedavinin yerine geçmezler.”
İşte bu çelişki beni yakaladı.
Mucizeye inanmayan bir bilim insanı, bir ürün için neden bu kadar iddialı konuşur?
Cevap kovanın en karanlık köşesinde. Arıcının bile zor ulaştığı, tüketicinin adını neredeyse hiç duymadığı iki üründe: Perga ve apilarnil.
Bugün size bu ikisini anlatacağım.
Arı da ekmek yapar. Hem de mayalı
Covid pandemisi bize propolisi öğretti; arı sütünü, arı zehirini duyardık ama günlük hayatımıza sokamadık. Şimdi yeni arı ürünlerini konuşuyoruz.
Uzun gazetecilik hayatımın büyük bölümü mutfakla, gıdayla, balla geçti. Ama “arı ekmeği” ve “apilarnil” kelimesinin içini gerçekten doldurmam bu kadar zaman aldı.
Mesele şu.
Arı çiçekten poleni toplar, bacaklarındaki küçük sepetlerle kovana taşır. Arıcı kovanın girişine bir tuzak takarsa, o polen içeri girmeden bizim kavanozumuza düşer. Raflarda gördüğünüz polen budur.
Ama polen tuzağa takılmayıp içeri girerse başka bir hikâye başlar.
Arı onu petek gözüne doldurur. Sıkıştırır. Üzerine bal sürer. Karanlıkta, havasız bir ortamda sessiz bir mayalanma başlar.
Sibel Hoca’nın anlattığına göre bu süreçte en az beş altı farklı mikroorganizma ailesi sırayla sahneye çıkıyor. Biri geliyor, işini yapıp çekiliyor. Ardından laktik asit bakterileri devralıyor.
Uluslararası literatür de aynı hikâyeyi anlatıyor. Olgunlaşan pergada zamanla bal arısına özgü laktik asit bakterileri hâkim hale geliyor. Yaklaşık bir hafta içinde polen, ekşimsi aromalı, sıkı, kahverengi bir besine dönüşüyor.
Adı perga; kelime bize Rus ve Ukrayna arıcılığından geliyor. Halk arasında arı ekmeği. Akdeniz‘de bazı arıcılar ise ona kısaca “mama” diyor.
Mayalanma, bir nevi ateş kullanmadan yapılan bir pişirmedir. Görünmez canlıların bizim yerimize mutfakta çalışması gibi. Arı bunu bizden milyonlarca yıl önce çözmüş. Ekşi mayalı ekmeğin, tarhananın, turşunun kovandaki kardeşi bu.
Peki neden bu kadar önemli?
Çünkü polenin bir kalesi var. Dış kabuğuna egzin deniyor. O kadar dayanıklı ki milyonlarca yıl fosil olarak kalabiliyor. Bilim insanları geçmişin iklimini bu kabuklara bakarak okuyor.
İnsan midesi bu kaleyi kolay aşamıyor. 2021’de Frontiers in Microbiology’de yayımlanan bir çalışma, polen duvarının besinlere erişimi yarıdan fazla azaltabildiğini hatırlatıyor. Mayalanma ise bu kabuğu çatlatıyor, içerideki zenginliği serbest bırakıyor.
Yani arı, polenin kapısını bizim için açıyor.
Tokluk hormonu ve “sadece pergayla yaşarsınız”
Hoca bu noktada çarpıcı bir bulgu aktardı.
Deney hayvanlarıyla yaptıkları bir obezite çalışmasında beyindeki açlık ve tokluk hormonlarına, yani grelin ve leptine bakmışlar. Perga, tokluk sinyalini belirgin biçimde tetiklemiş. Bu yüzden diyet yapanlara ve obeziteyle mücadele edenlere pergayı özellikle öneriyor.
Çalışma 2020’de Turkish Journal of Zoology’de yayımlandı. Yüksek yağlı diyetle obez hale getirilen sıçanlarda günlük 200 mg/kg perga, kilo kontrolünde olumlu sonuç vermiş. Aynı ekibin mide dokusu analizinde perga, hücre ölümünü azaltmada diyabet ilacı metformine yakın bir etki göstermiş.
Dengeli protein, esansiyel amino asitler, karbonhidrat, vitamin, mineral, yağ asitleri… Liste uzayıp gidiyor.
Alışkanlık gereği bir ölçü ekleyeyim: “Sadece pergayla yaşarsınız” cümlesini bir reçete olarak değil, bir bilim insanının aşk itirafı olarak okuyorum.
Dünya da bu ürüne yeni yeni uyanıyor. Bu yıl Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi’nden bir ekip, perganın diyabetli sıçanlarda karaciğer ve böbrekteki iltihap belirteçlerine etkisini yayımladı. Ukrayna’da çıkan 2026 tarihli bir derleme, hayvan çalışmalarında perganın metabolik profili iyileştirdiğini ve oksidatif stresi azalttığını özetliyor.
Ama bir dürüstlük notu düşmem gerek. Bu çalışmaların büyük çoğunluğu hâlâ hayvan ve laboratuvar düzeyinde. Hoca da bunu açıkça söylüyor. İnsanda kanıt henüz ince.
Perga neden bu kadar geç tanındı? Cevap basit: Petekten çıkarması zor. Arıcı için zahmetli ve pahalı. Yeni hasat ekipmanları ancak şimdi geliştiriliyor.
Türk araştırmacılar başka bir yol da denedi. Kovandaki doğal mayalanmayı taklit eden bakteri ve maya kültürleriyle polenden standart perga ürettiler. Sonuç, piyasadaki pergadan daha iyi sindirilebilen bir ürün oldu.
Bir de mutfak var. Silici’nin geçen yıl yayımlanan çalışmalarından biri, perga ile mayalanmış yoğurdun biyoaktivitesi ve raf ömrü üzerine.
Dünyaya “yoğurt” kelimesini armağan etmiş bir milletin mutfağında, arının mayasıyla mayalanan bir yoğurt… Bunu yazarken bile içim kıpırdıyor.
Erkek arının “sütü”: Apilarnil
Şimdi gelelim kovanın en ihmal edilmiş sakinine.
Erkek arı.
Anadolu ona tek bir ad vermemiş. Doğu ve Güneydoğu’da “saka”, Ege’de “bodat”, Marmara’da “şeker oğlan”, İç Anadolu’da “gode”, Karadeniz’de “tekneci”. Bazı Akdeniz arıcıları ona “bey” bile diyor; o kelimenin hikâyesine birazdan geleceğim.
Kovanda tek bir görevi var: Ana arıyı döllemek. Bal yapmaz, polen taşımaz, kovanı savunmaz. Üstüne bir de işçi arıların topladığı yiyeceği tüketir.
Bu yüzden arıcılar fazla erkek arı yavrusunu kovandan çıkarır. Bir sebebi daha var: Varroa. Arıcılığın baş belası bu parazitle mücadelede erkek arı peteğini kesip ayırmak bilinen yöntemlerden biri.
Yani yıllardır kovandan çıkarılıp çoğu zaman değerlendirilmeyen bir şeyden söz ediyoruz.
Apilarnil tam burada doğuyor.
Yaklaşık yedi günlük erkek arı larvaları toplanıyor, homojenize ediliyor. Sonra mutlaka dondurularak kurutuluyor, yani liyofilize ediliyor. Hoca bunun altını özellikle çizdi: Ancak böyle hem uzun ömürlü hem güçlü oluyor.
Ürünü Romanyalı apiterapist Nicolae V. Iliesiu keşfetmiş. Polonyalı araştırmacılar 2020’deki derlemelerinde onu kısaca “arı sütünün erkek karşılığı” diye anıyor.
Romanya’yı aklınızda tutun. Birazdan yine karşımıza çıkacak.
İçinde ne var? Amino asitler, yağ asitleri, vitaminler, mineraller. Ve hormonlar: Testosteron, östradiol, progesteron, prolaktin.
Silici’nin 2023’te yayımladığı kapsamlı derleme, insan ve hayvan çalışmalarında görülen androjenik, karaciğeri koruyucu, bağışıklığı uyarıcı ve kan yağlarını düşürücü etkileri bir araya getiriyor.
Hocanın sahnedeki vurgusu ise kas gelişimiydi.
Gençlerin kutu kutu protein tozu tükettiğini, bunun yan etkilerinin saymakla bitmediğini anlattı. Onlar için apilarnilin, çok daha düşük dozlarda, şahane bir alternatif olduğunu düşünüyor.
Dünyada “doğal viagra” lakabıyla da anılıyor. Ama Hoca bu konuda ihtiyatlı. Testosteron düzeyine etkisini gösteren çalışmalar var, ancak kanıtın güçlenmesi gerektiğini söylüyor. Erkek kısırlığında ise arı sütüyle birlikte mutlaka önerdiğini ekliyor.
Dünya literatürü de benzer yerde duruyor. Muğla’da Saanen erkek oğlaklarla yapılan bir çalışmada apilarnil verilen grupta testosteron yükselmiş. Hacettepe’den 2017 tarihli bir makale ise soruyu doğrudan sormuş: Apilarnilden üretilen bir gıda takviyesi, testosteron replasman tedavisine alternatif olabilir mi?
2026’nın ilk insan verisi
Asıl haber bu yıl geldi.
Haziranda Macar Apiterapi Derneği’nin yayımladığı APIS dergisinde bir çalışma çıktı. 2021’de Ukrayna’da Harkiv Ulusal Tıp Üniversitesi’nde, kronik bakteriyel prostatiti olan 28-55 yaş arası 60 erkeğe 30 gün boyunca liyofilize erkek arı larvası, aynı maddeyle hazırlanmış fitiller ve perga verilmiş.
Sonuç: Hastaların yüzde 93,3’ünde yüksek ya da orta düzeyde etkinlik. Ağrı azalmış, prostat küçülmüş, testosteron yükselmiş.
Heyecanlanmadan önce iki not.
Birincisi, kontrol grubu yok; her hasta kendi kontrolü. İkincisi, ürünleri üreten şirket çalışmanın içinde, yazarlardan biri de o şirketten.
Yani bu bir müjde değil, bir kapı aralığı. Ama kapı artık aralık.
Bir uyarıyı da ben ekleyeyim. Hormon benzeri bileşikler içeren bir üründen söz ediyoruz. Hoca tüm arı ürünlerinde alerji riskinin altını çiziyor. Kendi kendine kür yapmak yerine hekime danışmak gerekiyor.
Bir yaz okulu, bir şişe zeytinyağı
Söz verdiğim gibi Romanya’ya dönelim.
Sibel Hoca’nın bilimsel kaderi bir yaz okulunda çizilmiş. Yüksek lisansın ardından genetik üzerine çalışmayı düşünürken Romanya’daki bir yaz okuluna gitmiş. Katılımcıların çoğu klinisyen, hekim.
O yıllarda Türkiye’de arı ürünü deyince akla bal gelirdi. Polen bile nadir bilinirdi.
Hoca propolisi, arı sütünü, diğer ürünleri hekimlerin ağzından duydukça hayretler içinde kalmış. Kendine bir söz vermiş: Arıcılığın bu kadar güçlü olduğu bir ülkede bu ürünler mutlaka bilinmeli.
Doktora tezi, kendi ifadesiyle Türkiye’de propolis üzerine yapılan ilk doktora tezi oldu.
Propolis hikâyesinin bir de zeytinyağı kıvrımı var. Yıllarca propolis etil alkolle çözüldü. Ama çocuklar, kanser hastaları, hassas gruplar için alkol bir sorun. Hoca çözücü olarak bu toprakların en tanıdık sıvısını seçmiş: Zeytinyağı. Bugün zeytinyağı bazlı propolisin patenti var.
Bu bana hep şunu düşündürür: Bir milletin mutfağındaki en sıradan şey, bazen bilimin en akıllı çözücüsüdür.
Sahneden birkaç keskin cümle daha not ettim.
Kristalize bal bozuk ya da sahte bal değildir. Tüketicinin en yaygın yanılgısı bu.
Bal antibiyotik değildir; antibakteriyel özelliği vardır. Aradaki fark büyük.
Ve beni en çok gülümseten: Bir Anzer balının diğer ballarımızın on katına satılmasını hiçbir zaman tasvip etmediğini söyledi. Kodekse uygun, tağşişsiz her bal kıymetli. Gerisi damak tercihi.
Henüz yayımlanmamış iki bulgu
Konuşmanın sonunda Hoca, kendisini “inanılmaz etkileyen” iki yeni çalışmadan söz etti.
Birincisi arı sütüyle ilgili. Arı sütüne özgü molekül 10-HDA, dünyada başka hiçbir gıdada bulunmuyor. Ekibi, emziren annenin aldığı arı sütündeki 10-HDA’nın anne sütüyle bebeğe geçtiğini bulmuş. Hoca bunun daha güçlü bağışıklık anlamına gelebileceğini düşünüyor.
İkincisi arı zehriyle ilgili. Dokuz üniversiteden on iki profesörün yer aldığı bir projede arı zehri mikroenkapsüle edilmiş. Enjeksiyon değil, ağızdan alınabilen bir form geliştiriliyor. Hedef ağırlıklı olarak Parkinson.
Gazetecilik adına not düşeyim: Bu iki bulgunun hakemli yayınını henüz göremedim. Yayımlandığında ayrıca yazacağım. Emziren annelerin de böyle bir ürünü hekimine danışmadan kullanmaması gerektiğini söylemeye gerek yok.
Sibel Hoca 3 Aralık’ta Antalya’daki GETAT toplantısında olacak. Kulis kulağımı oraya çevirdim.
Tonla değil, gözle ölçmek
Şimdi biraz rakam.
FAO verilerine göre 2023’te Türkiye 9,2 milyon kovanla dünyada üçüncü, 114 bin 886 ton bal üretimiyle ikinci sıradaydı. TÜİK’e göre 2025’te bal üretimimiz yüzde 1,8 artışla 97 bin 253 tona çıktı.
Buraya kadar gurur verici.
Ama aynı tablonun öbür yüzü şu: Dünya bal üretiminde ikinci olan Türkiye, 2023’te bal ihracatından yalnızca 31,9 milyon dolar kazandı. İhracatta 16’ncıyız. Kovan başına verimimiz 12,45 kilo; dünya ortalaması 18,56 kilo.
Bir başka çarpıcı veri bu yıl yayımlandı. Ege’de çam balı üreten 379 işletmeyi inceleyen bir araştırmaya göre işletmelerin yüzde 65’i yalnızca bal ve balmumu satıyor. Arı ekmeği satanların oranı binde 8. Perga üretimi için gereken ekipmana sahip işletme sayısı: 379’da 3.
Aynı araştırmada bir fiyat farkı da gözüme çarptı. 2020-21 fiyatlarıyla propolisin kilosu, süzme çam balının 13 katından satılıyor.
Demek ki mesele bal değil. Mesele kovanı nasıl okuduğumuz.
Biz arıcılığı hâlâ tonla ölçüyoruz. Oysa gelecek gözle ölçülecek. Petek gözüyle.
Perga ve apilarnil tam bu yüzden önemli. Aynı kovandan, aynı emekle, çok daha yüksek katma değer.
Apilarnilin hikâyesi herkesin sevdiği türden. Çözüm çoğu zaman gözümüzün önündedir, sadece bakmayı bilmeyiz. Varroa için zaten kesilen erkek arı peteği, doğru işlenirse değerli bir ürüne dönüşüyor.
Polonyalı araştırmacıların tespitine göre Rusya’da apilarnil bazlı takviyeler için çok sayıda patent alınmış, Avrupa Birliği’nde ise yaygınlık hâlâ sınırlı. Yani pazar henüz kimsenin değil.
Bir kişisel not. Yaklaşık on yıl önce önde gelen bir bal markasının laboratuvarını gezerken, arılıkların polen analizlerini yıllara göre haritalamayı önermiştim. Bugün perga konuşurken o fikir bana daha da anlamlı geliyor. Perganın değeri, hangi çiçeğin, hangi toprağın, hangi yılın hafızasını taşıdığında saklı.
Ama hiçbir şey kendiliğinden olmaz. Sibel Hoca’nın sahneden saydığı şartlar, bence sektörün yol haritası:
1.Pestisit ve toksik element analizi. Yakın tarlalarda atılan ilaçlar en çok polene, dolayısıyla pergaya geçiyor.
2.Düşük su aktivitesi ve soğuk zincir. Aksi halde küf ve mikotoksin kaçınılmaz.
3.İzlenebilirlik ve botanik köken.
4.Doz ve uzun süreli kullanım testleri, insan üzerinde klinik çalışmalar.
5.Alerji ve kan sulandırıcı ilaçlarla etkileşim uyarıları.
Bir de en zor şart: Mucize satmamak.
Hoca, “ülsere iki günde iyi geldi”, “tümör bir haftada kayboldu” türü söylemlerin bilgisizlikten ve pazarlama hırsından doğduğunu açıkça söylüyor. Kanıt çağında bu dil, en değerli ürünü bile bir sezonda yakar.
Kışı unutmayan tek canlı
Biz arıyı hep balından tanıdık. Beyine ad koyduk, kilerine koymadık.
Mucize satan bir sezon kazanır; kanıt satan bir nesil.
Hafızasını kaybeden toplum önce sofrasını, sonra sağlığını kaybeder.
Arı ise unutmaz.
Çiçeğin olmadığı günleri bilir. Bu yüzden baharda ekmeğini mayalar, karanlıkta saklar, sabırla bekler.
Her petek gözü bir mevsimin, bir tarlanın, bir yamacın kaydıdır. Bal o kaydın tatlı hâli; perga ise mayalanmış hâli.
Biz ise baharı yaşarken kışı unutuyoruz. Poleni kavanoza, erkek arı peteğini çöpe atıyor; kovanın asıl kilerine hiç uğramıyoruz.
Belki bir milletin mutfağı da bir kovandır. Neyi mayaladığı, neyi sakladığı, neyi çöpe attığı geleceğini belirler.
Arı bunu milyonlarca yıldır biliyor.
Hafıza, kışa hazırlanmanın adıdır.
Sonuçta, arı ürünlerini daha çok konuşmalı ve hayatımıza daha fazla katmalıyız…